W końcowych latach oświecenia

W końcowych latach oświecenia pojawiły się pierwsze na gruncie polskim powieści obyczajowe i obyczajowo-historyczne. Odmiana powieści obyczajowej nie miała jakiejś swoistej konstrukcji, mogła przybierać zarówno formę pamiętnika (Dwaj panowie Sieciechowie Niemcewicza), czy listów (np. Listy Elżbiety Rzeczyckiej Klementyny z Tańskich Hoff- manowej), jak też nowatorską narrację w trzeciej osobie (np. Pan Starosta Fryderyka Skarbka). Najważniejszym wyróżnikiem tej odmiany powieści jest wyraźnie sugerowany cel poznawczy (a nie dydaktyczny) w prezentacji obyczajów współczesnych. W początkowym okresie pojawiały się najczęściej utwory łączące co najmniej dwie odmiany gatunkowe: oby- czajowo-sentymentalne i obyczajowo-historyczne. Do pierwszych należy Malwina, czyli domyślność serca Marii z Czartoryskich Wirtemberskiej, przedstawiająca historię miłości (wnikliwa pod względem psychologicznym analiza uczuć kobiety niezwykle wrażliwej), ale na dość szerokim tle obyczajowym środowiska. Odmianę obyczajowo-historyczną reprezentuje przede wszystkim Hoffmanowa, która zwracała się ku przeszłości saskiej i stanisławowskiej, dając ograniczony zresztą obraz ówczesnych obyczajów. Doskonalenie nowych sposobów narracji epickiej i nieustanne roszerzanie tematyki zapowiadały wielki rozwój powieści.

Spośród kierunków literackich oświecenia obszar najmniejszy i najmniej dotąd zbadany zajmuje rokoko. Podobnie jak w architekturze i sztuce, prąd ten rozwijał się głównie w środowiskach dworskich, zwłaszcza w okresie wcześniejszym (dwory Augusta III w Dreźnie i Warszawie oraz Stanisława Leszczyńskiego w Lotaryngii). W czasach stanisławowskich urokom rokokowej kultury ulegał warszawski dwór Czartoryskich (łata siedemdziesiąte i częściowo osiemdziesiąte), gdzie tworzyli tak wybitni poeci, jak Kniaźnin, Zabłocki i Józef Szymanowski. Można również mówić o nurcie radykalnym literatury rokokowej, reprezentowanym przez pisarzy manifestujących obyczajową „niezależność” (epikureizm i libertynizm), a z czasem i radykalizm społeczno-polityczny. Najwybitniejszym reprezentantem tego nurtu był Jakub Jasiński.

Leave a Reply