W czasach stanisławowskich

Jedynie w fazie początkowej (za Augusta III) oświecenie mogło się rozwijać w warunkach względnego spokoju na arenie politycznej. Były to czasy silnego oddziaływania na świadomość zbiorową szlachty ideologii sarmackiej, której przeciwstawiały się na razie wybitne jednostki, rzeczywiście „prekursorzy oświecenia”. Ludzie ci, świadomi swojej misji, odznaczali się niezwykłą energią działania stawiali sobie cele ambitne, nie zrażając się trudnościami. Przeprowadzona przez Stanisławą Konarskiego reforma szkół pijarskich (a zwłaszcza założenie w 1740 r. Collegium Nobilium) zapoczątkowała wielką pracę nad unowocześnieniem szkolnictwa. Publiczna biblioteka Załuskich, jedna z największych na świecie, powstała dzięki wysiłkowi dwóch ludzi, by służyć celom naukowym i oświatowym. W tym też okresie dojrzewała myśl unowocześnienia państwa, chociaż próba jej realizacji (podjęta przez „Familię” Czartoryskich) zakończyła się niepowodzeniem, głównie ze względu na sytuację międzynarodową Polski. Nie ulega natomiast wątpliwości, że sugestywny wywód Konarskiego przeciwko liberum veto (O skutecznym rad sposobie, 1760-1763) wywarł bardzo silny wpływ na umysły Polaków: zasada jednomyślności obowiązywała aż do Konstytucji 3 maja, nikt już jednak nie odważył się zerwać sejmu.

W czasach stanisławowskich (1764-1795)] ideologia oświecenia stała się oficjalną „”doktryną państwa, co oczywiście przyspieszyło rozwój formacji, powodując jednak dodatkowe zaostrzenie się antagonizmów wewnętrznych. Ludzie z obozu królewskiego byli na razie optymistami, mieli głowy pełne pomysłów i wystarczająco dużo energii niezbędnej do praktycznego działania. Program skupiał się na dwóch sprawach o znaczeniu fundamentalnym: przebudowa systemu władzy i to, co streszczało się w formule „naprawa społeczeństwa”. W realizacji tego progra-mu rolę wybitną^miały~ odegrać powoływane przez państwo instytucje życia kulturalnego. O gorączkowym pośpiechu świadczy fakt powołania już w 1765 roku Szkoły Rycerskiej, teatru narodowego i czasopisma. „Monitor”^ Szkoła Rycerska miała zapewnić dopływ kadry ludzi nowocześnie wykształconych, wywodzących się z warstw biedniejszej szlachty, co wiąże się z królewską polityką, ograniczania wpływów magnjaterii. Koncepcja sceny narodowej nawiązywała do europejskiej myśli XVIII wieku, wyznaczającej teatrom zadanie szerzenia nowych zasad moral-ności. Faktycznie chodziło o ośmieszanie przesądów obyczajowych szlachty, wyobrażanych w postaciach komediowych w rodzaju Staruszkiewicza =Franciszka Bohomolca (Małżeństwo z kalendarza).

Leave a Reply