Twórca powieści polskiej

Twórca powieści polskiej skrzętnie więc unikał motywów i wątków erotycznych, dając (wzorowe zresztą) realizacje z punktu widzenia pojmowanej zgodnie z programem „oświeconych” pedagogiki społecznej. Ograniczenia te zostaną przełamane dopiero na początku XIX wieku, kiedy rozwinie się ów „romans sentymentowy”. Na razie powstawały powieści edukacyjne, traktatowe i pseudohistoryczne. W przeciwieństwie do tradycyjnego romansu powieść oświeceniowa przedstawiała problemy aktualne, adresowane wyraźnie do współczesnych czytelników. Troska o uprawdopodobnienie fikcji fabularnej znalazła wyraz w wielu zabiegach formalnych, zwłaszcza w konstrukcji konkretnego narratora (tj. opowiadającego w pierwszej osobie). Powieści takie mają formę pamiętnika, relacji z podróży czy też zbioru listów. Ulubionym chwytem było przedstawienie się autora jako wydawcy, który znalazł ów pa-miętnik czy zbiór listów (często uszkodzony) i teraz prezentuje czytelnikowi.

Bohater powieści edukacyjnej (np. Mikołaja DoświacLczyńskiego przypadki przez niegoż samego opisane Krasickiego, 1776) to człowiek usytuowany w konkretnym środowisku szlacheckim, składającym się z typowych reprezentantów „dawnych” obyczajów. Osią konstrukcyjną utworu jest opowiadana z perspektywy wieku dojrzałego biografia bohatera, a właściwie – jego „podróż edukacyjna”, w czasie której przemienia się z lekkomyślnego młodzieńca w człowieka światłego, ukształ-towanego na wzór ideałów oświecenia. „Przypadki” (m.in. sensacyjne przygody) tak doświadczonego przez życie relacjonowane są w sposób skrótowy, przy czym towarzyszą opowiadaniu różne uwagi natury ogólnej, zwykle moralizujące sentencje. Na motywie podróży oparta jest również powieść-traktat (Pan Podstoli Krasickiego i liczne „potomstwo” tej powieści), przedstawiająca życie wzorowego bohatera. Utwór taki ma nikłą fabułę, rozbudowane natomiast opisy (wzorowe gospodarstwo bohatera), a zwłaszcza – partie dyskusyjne poświęcone różnym tematom z zakresu „sztuki życia” prywatnego i społecznego. W Panu Podstolim dał Krasicki wzór szlachcica-ziemianina: światłego obywatela, dobrego gospodarza, opiekuna poddanych chłopów. Umie on godzić postępową myśl z szacunkiem dla tradycji, co można uznać za jeden z najważniejszych postulatów polskiej myśli oświeceniowej. Pewne cechy Pana Pod- stolego powtórzy Mickiewicz w postaci Sędziego z Pana Tadeusza. Powieść pseudohistoryczną również zapoczątkował Krasicki, pisząc Historię, której bohater, obdarzony nieśmiertelnością, odbywa podróż przez stulecia, by przyjrzeć się dziejom z pozycji sceptycznego myśliciela XVIII wieku, poddać rewizji wiele utartych poglądów i ośmieszyć mity historyczne.

Leave a Reply