Tło polityczne i społeczne polskiego oświecenia

Tło polityczne i społeczne polskiego oświecenia. Dynamika przewrotu umysłowego. Literatura oświecenia rozwijała się w dramatycznym okresie dziejów narodu polskiego. Osłabienie państwa za panowania dynastii Weltinów, już od początku XVIII wieku stwarzało nieustanną sytuację zagrożenia. Narastające trudności były przede wszystkim wynikiem kryzysu demokracji szlacheckiej i wzmocnienia pozycji rywalizujących rodów magnackich, których działalność wymykała się spod kontrcli państwa. Ustrój Rzeczypospolitej oparty na wybieralnych organach władzy mógł funkcjonować sprawnie jedynie pod warunkiem wysokiego poziomu świadomości społecznej i politycznej warstwy po-wołanej do rządzenia krajem. W czasach saskich została naruszona równowaga między myśleniem kategoriami państwa, wymagającym poświęceń i kompromisów, a obsesyjnie strzeżoną ideą szlacheckiej wolności. Wygrywali na tym możnowładcy, uprawiając odpowiednią propagandę i stosując szantaż polityczny, jeśli tylko w ich interesie leżało osłabienie władzy centralnej, a często też obcy mocarze, którzy od dawna dążyli do podporządkowania sobie Rzeczypospolitej. Bardzo skutecznym sposobem paraliżowania władzy centralnej było stosowanie zasady liberum veto, uznawanej przez znaczną część szlachty za „źrenicę wolności”. Anarchia w państwie, zwłaszcza zaś nadużywanie niebezpiecznego prawa zrywania sejmów, miała nieobliczalne następstwa w dziedzinie etyki społecznej. Niemożność skutecznego działania na* szczeblu państwowym stwarzała naturalne warunki pracy pozornej, bądź zniechęcała do publicznej aktywności, zwłaszcza że szlachcic po~ sesjonat miał miniaturowe „państwo” w swojej własnej zagrodzie, gdzie mógł sprawować władzę w sposób dyktatorski, pędząc życie „szczęśliwego ziemianina”.

Leave a Reply