Teoretyczne podstawy praktycznego myślenia

Teoretyczne podstawy praktycznego myślenia i działania stwarzał empiryzm, który przeciwstawiał się kartezjańskiej teorii samowiedzy i metodzie apriorycznego rozumowania. Głosił, że wszelka wiedza powstaje na drodze doświadczenia, nawet tak aprioryczne nauki jak matematyka. Dowodzono nawet, że jedynym źródłem poznawania rzeczywistości są wrażenia zmysłowe (sensualizm francuskiego myśliciela Etien- ne’a Condillaca). Empiryzm wywodził się z Anglii, miał tam stare tradycje, jeszcze renesansowe (Francis Bacon). Nawiązywał do nich John Locke, autor głośnego dzieła Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (1690). Badał on umysł z punktu widzenia psychologii: interesował się procesem poznawania od wrażeń zmysłowych do idei uogólniających. Postrzeżenie – dowodził – wyprzedza refleksję, daje jej jakby konkretny materiał, pobudza ten proces umysłu, który Locke nazwał doświadczeniem wewnętrznym. Umysł dziedziczy pewne predyspozycje, ale idee i zasady nie mogą być wrodzone, zależą od wychowania. Kładąc nacisk na praktyczne zastosowanie filozofii, Locke zajmował się teorią i prak- tyką wychowania, co było istotnym dopełnieniem jego systemu filozoficznego. W adresowanych do szerokiego kręgu czytelników Myślach o wychowaniu zwracał uwagę na społeczną doniosłość sprawy. Jeśli bowiem wiedzę zdobywa się przez doświadczenie, to można stworzyć takie warunki kształcenia młodych ludzi, by wiedza ta rozwijała się w kierunku pożądanym dla dobra jednostki i społeczeństwa. Optymiści wyciągną stąd wniosek o możliwości kształtowania społeczeństwa według programu filozofów. Na tym podłożu powstaną zarówno utopijne idee doskonałego społeczeństwa, jak realne koncepcje jego naprawy, tj. zwalczania zła przez oświatę.

Koncepcje pozytywne poprzedziła krytyka tego, co dyktowała tradycja, a co nie było zgodne z „oświeconym” rozumem. Krytyka religii objawionej miała uwolnić ludzkość od przesądów, zaś proces wytoczony Kościołowi – zwalczać „zaślepiony” fanatyzm. Przesąd i fanatyzm to główne źródła zła w rozumieniu protagonistów oświecenia. Krytyka re- ligii opierała się na argumentach zaczerpniętych z nauk przyrodniczych

Leave a Reply