Systemy filozoficzne oświecenia

Systemy filozoficzne oświecenia przenikały do Polski mniej więcej od lat czterdziestych XVIII wieku, natrafiając na silną opozycję ze strony uprawianej w akademiach i szkołach (zwłaszcza jezuickich) tradycyjnej scholastyki. W wyniku mieszania się różnych prądów powstała tzw. filozofia „recentiorum”, łącząca pewne, elementy scholastyki z nowoczesną mechaniką Newtona, metodologią Kartezjusza czy logiką Leibniza. Oświecenie polskie nie stworzyło oryginalnego systemu w dziedzinie filozofii, w okresie dojrzałym (od lat siedemdziesiątych stulecia) domi-nowały w nim dwa prądy: racjonalizm i empiryzm. Oba miały charakter wybitnie praktyczny, co wiąże się z dużą dynamiką dokonującego się wówczas przewrotu umysłowego. Charakterystyczne jest także to, że najwybitniejsi myśliciele polskiego oświecenia, Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic, byli przede wszystkim pisarzami politycznymi i działaczami w różnych dziedzinach życia. Filozoficzne dzieła Kołłątaja i Staszica powstały późno i zostały opublikowane dopiero w XIX wieku (Porządek fizyczno-moralny Kołłątaja i Ród ludzki Staszica).

Interesowali się oni przede wszystkim filozofią człowieka, starając się rozstrzygnąć trudny dylemat zależności jednostki ludzkiej od niezmiennych praw natury (oświeceniowy naturalizm) i suwerennego usytuowania jej w świecie. Nawiązując do rozpowszechnionej w Europie idei fizjokratów, z praw natury wyprowadzali ogólne zasady moralności. Wszechogarniający porządek fizyczno-moralny miał zastąpić etykę religijną systemem wzajemnych uprawnień i zobowiązań „suwerennych jednostek”, tworzących na tej zasadzie układ społeczny.

Racjonalizm i empiryzm, przeciwstawiane „metafizycznym” dociekaniom, znalazły poparcie w twórczości Jana Śniadeckiego, badającego również w sposób doświadczalny i w zgodzie z prawami natury „filozofię myślenia i poznawania” (Filozofia umysłu ludzkiego). Natomiast przeciwko empiryzmowi wystąpił jego brat, znakomity przyrodnik Jędrzej Śniadecki, dowodząc w dociekliwej rozprawie, jak złudne są sądy o nieomylności doświadczenia. Dzieło Jędrzeja Śniadeckiego Teoria jestestw organicznych (1804-1811) daje głęboko przemyślaną i oryginalną teorię życia.

Leave a Reply