Satyryczny sposób wypowiedzi

Z punktu widzenia programu „naprawy społeczeństwa” i wychowawczych celów literatury ważniejsze od ody były gatunki dydaktyczne: list poetycki, satyra, bajka, poemat heroikomiczny, komedia. Z wyjątkiem komedii gatunki te osiągnęły w dobie oświecenia najwyższy poziom artystyczny, stały się w znacznej mierze reprezentacyjne dla literatury. List poetycki, kształtowany na podobieństwo prozaicznego (wypowiedź kierowana do określonego w tytule adresata, charakterystyczne zwroty, zaznaczanie sytuacji epistolarnej), miał rangę wysoką w środowisku elity kulturalnej ceniono w nim dowcip i erudycję. Wywodził się od Horacego i znalazł uznanie takich mistrzów intelektualnej poezji, jak Boi- leau i Wolter. Z licznej grupy autorów polskich wyróżnia się Ignacy Krasicki (np. Do Adama Naruszewicza o pisaniu historii), a także Stanisław Trembecki (np. Do Wojciecha Miera bawiącego na wsi) i Tomasz Kajetan Węgierski (List do wierszopisów). Na gruncie polskim rozwinęła się szczególnie refleksyjno-satyryczna odmiana listu.

Satyryczny sposób wypowiedzi, polegający na komicznej deformacji i wyjaskrawieniu cech negatywnych w obrazie świata przedstawionego, znamionował wiele form literackich i publicystycznych oświecenia. Satyryczne były komedie Bohomolca i felietony z „Monitora”, poematy heroikomiczne i pamflety. Satyra jako gatunek literacki (wierszowana gawęda z przykładami, fabularnymi obrazkami, scenkami dialogowymi)

Okresy literackie – 11 ukształtowała się w literaturze rzymskiej w dwóch zasadniczych odmianach: horacjańskiej i juwenalisowskiej. Odmiana wywodząca się od Horacego była stosunkowo łagodna w tonie, opierała się nie na inwektywie, ale na subtelnych środkach komizmu (dowcipu, ironii, parodii), odpowiadających postawie pewnego wyrozumienia wobec wad i śmieszności ludzkich. Klasycystyczna poetyka przeciwstawiała się dominacji „żywiołu satyrycznego”, ceniła natomiast dar komicznego widzenia rzeczywistości i umiejętność ujmowania obyczajowej tematyki w kategoriach uniwersalnych. Z zasadą ogólności wiązał się postulat unikania krytyki zbyt konkretnej, zwłaszcza personalnej. W kręgu tradycji horacjańskiej mieszczą się w znacznej mierze dwa zbiory Satyr Krasickiego. Ukształtowane według poetyki cyklu, tworzą urozmaicone tematycznie układy różnych form gawędy satyrycznej. Rzadziej pojawia się u Krasickiego odmiana nawiązująca do gniewnej satyry Juwenalisa (sarkastyczny „sąd nad epoką” w Swiecie zepsutym). Żywiołowa dosadność w ganieniu wad i wykroczeń „wieku zepsutego” znamionuje satyry Naruszewicza (Re-duty, Chudy literat).

Leave a Reply