Sarmatyzm

Jednym z ważnych wyznaczników sarmatyzmu była także religijność, oddziaływająca, jak powiedziano, na zasadzie ideologii, a trady- cjonalistyczne do niej przywiązanie wzmogło się jeszcze bardziej w okresie dla niepodległości państwa szczególnie niebezpiecznym, tj. w czasie wojen kozackich oraz w dobie „potopu” szwedzkiego. Podkreślenie w tym miejscu ujemnego wpływu tych wojen na literaturę i życie umysłowe byłoby banałem. Można tylko przypomnieć za Julianem Krzyżanowskim uwagę o wyraźnej militaryzacji polskiej literatury barokowej, o rozpowszechnianiu się nie tylko wojskowej tematyki (nie mówiąc o tematyce patriotycznej!), ale również stylu wojskowego, swoistych metafor itp. spotykanych zarówno w żołnierskich kazaniach, jak i w liryce. Wypada jednak wskazać ponadto na wyraźny chyba związek pomiędzy tymi okolicznościami zewnętrznymi a zaostrzeniem się bojowości ideologii religijnej, w czym tkwiły zapewne niektóre ze źródeł nietolerancji tłumu (acz nie brakowało też i nietolerancyjnych privatim jednostek), zwłaszcza wobec „o b c e g o”, którego nietrudno było ukazać rozmaitym demagogom bądź w osobie Żyda, bądź innowiercy. W tym ostatnim widziano również, i często nie bez powodu, potencjalnego agenta sił zewnętrznych. Bezwzględność zatem (ale nie barbarzyńskie okrucieństwo) wobec wroga sąsiadowała paradoksalnie blisko z jowialnym miłosierdziem w krewkim sercu Sarmaty, już wówczas jednak patriotyzm polski nabiera z wolna cech postawy ascetycznej (czyli gotowej poświęcać siebie), a nie fanatycznej (czyli gotowej poświęcić innych).

Leave a Reply