Rousseau nie głosił hasła powrotu do natury

Zaczęło się to od konkursu ogłoszonego przez prowincjonalną Akademię w Dijon (Francja). Pytanie konkursowe brzmiało: „Czy odrodzenie nauk i sztuk przyczyniło się do naprawy obyczajów?”. Odpowiedź zdecydowanie negatywną dał nie znany jeszcze samouk Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Praca ta (1750) przyniosła mu światowy rozgłos, a dalsze (m.in. Umowa społeczna) utrwaliły jego wybitną pozycję w filozofii. Rousseau powiedział znacznie więcej, niż oczekiwali inicjatorzy konkursu: nauki i sztuki są dla człowieka szkodliwe, rodzą zło moralne. A wartość niepodważalną mają jedynie pierwotne dobra moralne, które cywilizacja nieustannie niszczy. Możemy je znaleźć tylko w naturze, poj- mowanej jako „stan pierwotny”, a więc inaczej niż ogół „oświeconych”. „Człowiek jest dobry, ludzie są źli” – paradoksalnie stwierdzał Rousseau. Ludzie – to znaczy zorganizowane społeczeństwo, egzystujące wbrew żywotnym prawom natury. Porządek społeczny stwarza nienaturalne zależności między ludźmi, rodzi sztuczne potrzeby, prowadzi do wielkich konfliktów. Skutkiem tego wytwarza się stan nieustającego zagrożenia jednostki, co powoduje jej wyobcowanie (alienację).

Rousseau nie głosił hasła powrotu do natury, rozumiał, że takie cofnięcie się nie jest możliwe. Ratunek widział w bardziej naturalnym kierowaniu życiem, a nade wszystko – w odpowiednim wychowaniu człowieka. Stworzył oryginalny system pedagogiczny, dając także praktyczne rady wychowawcom (Emil). Odwoływał się nie do intelektu, jak większość pedagogów oświecenia, ale do uczucia. Pisał, że „wartość prawdziwa człowieka leży nie w rozumie, lecz w sercu, a wartość serca jest niezależną od rozumu”. Rousseau odegrał rolę przełomową w dziejach myśli europejskiej. Występował przeciwko schematom racjonalizacji życia, zwrócił uwagę na alienacyjny charakter usytuowania jednostki w społeczeństwie, stworzył podstawy nowoczesnej pedagogiki, wreszcie – broniąc praw uczucia, przygotował grunt do przewrotu w literaturze.

System filozoficzny Rousseau mieści się w granicach szeroko rozumianej filozofii oświecenia, chociaż jest sprzeczny z innymi systemami tej epoki i zawiera idee daleko wybiegające w przyszłość. Kontrowersyjność myśli należała do cech charakterystycznych wieku filozoficznego, otwartego dla różnych szkół i tolerancyjnego wobec odmiennych poglądów. Idee Rousseau były sprzeczne w wielu podstawowych sprawach z reprezentatywnymi dla epoki poglądami encyklopedystów, z ich materializmem (Denis Diderot), utylitaryzmem, a przede wszystkim z kultem wiedzy i pracy cywilizacyjnej. A jednak Rousseau współpracował z Encyklopedią i wywierał wpływ na profil ideowy najwybitniejszego dzieła uczonych tej epoki.

Leave a Reply