Przełom w literaturze

Przełom w literaturze nie oznaczał jeszcze tryumfu oświecenia nad „przesądami”. Pozostawały do załatwienia najdrażliwsze sprawy społeczne i polityczne. Sukcesy na tych terenach wymagały spełnienia dwóch warunków: przełamania konserwatyzmu szlacheckiego i osłabienia rosyjskiej dominacji. Literatura znacznie wyprzedziła myśl polityczną, ale też torowała jej drogę w świadomości społecznej. Stan ten zmienił się zasadniczo w latach Sejmu Czteroletniego (1788-1792), kiedy Rosja, zajęta wojną ze Szwecją i Turcją, musiała osłabić nacisk na Polskę, a układ sił wewnętrznych nie dawał już przewagi tradycjonalistom. Doszła bowiem do głosu wpływowa grupa ..oświeconych republikanów” (m.in. Igna- cv i Stanisław Potoccy, AdanT „Kazimierz CzartoryskiL^_tanisław^Małar chowski), N którzy- gorączkowo szukali sposobów rozwiązania, palących problemów Rzeczypospolitej. Sejm obradował w atmosferze fermentu ideowego i pod presją niebywale rozwiniętej publicystyki, popierającej przede wszystkim zwolenników reformy (nazywano ich patriotami). Propozycje zreformowania organów państwowych i przebudowy stosunków społecznych według najnowszych koncepcji wieku filozoficznego wysuwano w obszernych traktatach (Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj) ! pi- sanych „naprędce” ulotkach (Franciszek Salezy Jezierski), a nawet w wierszowanych pamfletach (Franciszek Zabłocki), które oskarżały o zdradę zwolenników starego _gorżądku (m.in. Franciszka Ksawerego Brańickiego i Stanisława Szczęsnego Potockiego), skutecznie ich niszcząc w opinii publicznej. Wprawdzie nie wszystkie projekty m^łyi5yńwpro- wadźone-w^zycieTlo jednak myśl teoretyczna, zespolona jak nigdy dotąd z wolą praktycznego działania, dała akt ustawodawczy na miarę swojej epoki wybitny – Konstytucję 3 maja. Dzieło Sejmu Czteroletniego było tryumfem oświeceniowego racjonalizmu i praktycyzmu, a także pierwszą próbą realizacji polskiej idei „łagodnej rewolucji”. Utrata niepodległości /(przerwała ten wielki eksperyment filozofów i polityków.

Straty, jakie poniosła kultura polska w wyniku katastrofy państwa, są oczywiście niewymierne, chociaż można wymienić takie fakty, jak zniszczenie wielu instytucji życia kulturalnego czy też osobistą tragedię wybitnych współtwórców nauki, literatury i sztuki. Wiek XIX miał przynieść nowe klęski, ale fenomenem polskiej rzeczywistości będzie szybka regeneracja sił kulturotwórczych po kolejnych stratach. Nie ulega wątpliwości, że stało się to możliwe dzięki odrodzeniu kulturalnemu w okresie stanisławowskim, zresztą pierwsze dwudziestolecie XIX wieku, kiedy decydowała się sprawa utrzymania polskiej tożsamości w warunkach niewoli, będzie pod przemożnym wpływem kultury dojrzałego oświecenia.

Leave a Reply