Prądy filozoficzne oświecenia

Prądy filozoficzne oświecenia różnymi drogami przenikały do literatury, znajdując w niej znakomitą popularyzatorkę nowych idei, a poniekąd również partnerkę w rozwiązywaniu trudnych problemów egzystencji ludzkiej na znacznym jej obszarze ugruntowały się jako wynik swoiście pojmowanej integracji obu dziedzin twórczości. O naturalności tego związku świadczy twórczość wybitnych literatów-filozofów, zwłaszcza Woltera, Diderota i Rousseau, których dzieła literackie stanowią swego rodzaju dopełnienie rozważanych w tej samej pracowni kwestii filozoficznych. Dziełem dowcipu filozofów był gatunek literacki zwany po-wiastką filozoficzną (np. Kandyd Woltera), gdzie słuszność określonej tezy, etycznej czy światopoglądowej, ilustrowano za pomocą ironicznie opowiedzianej historyjki, parodiującej przy okazji ograne chwyty konstrukcji fabularnych. W literaturze polskiej reprezentuje ten gatunek Historia Krasickiego, ośmieszająca z punktu widzenia oświeceniowego racjonalisty mity i legendy tradycyjnego dziejopisarstwa. Większą rolę odegrał w Polsce inny gatunek z pogranicza literatury, tzw. powieść traktatowa, która w dyskursach i opisach połączonych wątkiem nikłej fabuły stwarzała pozytywny obraz współczesnego bohatera (Pan Podstoli Krasickiego i liczne „potomstwo” tej powieści). Oprócz tego w szaty literackie przybierano niekiedy dzieła ściśle filozoficzne, co zresztą było praktykowane od wieków na przykład formę poematu ma wymieniony wyżej Ród ludzki Staszica.

Mówiąc o tożsamości pewnych idei w literaturze i filozofii, trzeba pamiętać o zasadniczo różnych sposobach ich wyrażania w obu dziedzinach twórczości. Łatwo stwierdzić w literaturze oświecenia wpływy prądów ideowych epoki – empiryzmu, racjonalizmu, determinizmu czy utyli- taryzmu – jednakże w dziełach literackich, podległych prawom artystycznym, idee filozoficzne uzyskują własne oblicze i odmienne, często niejednoznaczne sensy – żyją w suwerennym święcie literackiej metafory.

Wybitnym przykładem ambiwalentności filozoficznej są Bajki i przypowieści Krasickiego, spójne jednak jako całość ideowo-artystyczna. W miniaturowych scenkach czy opowieściach ilustrujących sądy ogólne dominuje postawa racjonalistyczna i empiryczna: upokorzenia i klęski bohaterów są zwykle spowodowane błędną kalkulacją (np. Abuzei i Tair), przewagą emocji nad rozsądkiem (Bryła lodu i kryształ), brakiem doświadczenia (np. Lis młody i stary). Głupi jest szczur uzurpator (Szczur i kot) i głupie są owce, które powodowane litością uratowały wilka (Wilk i owce). Zauważmy jednak, że nawet najdoskonalszy rozsądek nie pomógłby jagnięciu napadniętemu przez wilki (Jagnię i wilcy) czy bara- nowi prowadzonemu na śmierć (Baran dany na ofiarę) empirycznie rozumujący pies wyciąga prawidłowe wnioski z doświadczenia, a jednak dostaje nową porcję batów (Pan i pies). Działają tu bowiem bezlitosne prawa natury, prawo wilka do pożarcia owcy i prawo pana do wymierzania kary psu w tym niewesołym świecie „racją” staje się siła, a zasady etyczne nie mają zastosowania. Słabym pozostaje moralność asekuracyjna, widoczna na przykład u owcy, która chwali wilka za to, że zjadł jej „tylko jagnię” (Dobroczynność). Podobnie jak w innych bajkach, Krasicki nie rozstrzyga tu kwestii dobra i zła, nie daje odpowiedzi na pytanie, gdzie leży granica między życiowo koniecznym „rozsądkiem” a po prostu upodleniem. Stwierdza natomiast, że moralność jednostek

Znamienny dla epoki etos racjonalistyczny i grup społecznych jest zdeterminowana przez naturalne warunki egzystencji. Trudna filozofia Bajek i przypowieści wyrastała nie tylko z oświeceniowych idei, ale też z goryczy sceptycznego obserwatora swoich czasów, epoki zaborczego absolutyzmu.

Ogólnie jednak literatura, przejęta myślą pedagogiczną i zagrzewana duchem walki, jasno ujmowała problem dobra i zła nie szczędząc narodowi gorzkiej o nim prawdy (niebywały rozwój różnych form twórczości satyrycznej), wyznaczała sobie cele konstruktywne, które można określić jako poszukiwanie sposobów racjonalnego ukształtowania ludzkiej egzystencji i warunków osiągnięcia ładu społecznego. Wierząc w swoją misję, apelowała przede wszystkim do rozumu, rozwijała su-gestywne środki przekonywania. Nierzadko odwoływała się do obserwacji i doświadczeń czytelniczych, stosowała empiryczny sposób myślenia. Typowo empiryczne były takie wątki, jak podróż dydaktyczna oraz biografia „doświadczającego” bohatera, który z perspektywy czasu opowiada o swoich przygodach i doznaniach, opatrując relację pedagogicznym komentarzem. Na tego rodzaju wątkach opierały się konstrukcje fabularne, spotykane przede wszystkim w ówczesnej publicystyce („Monitor”), powieści i satyrze. Postacią najbardziej znaną jest bohater Krasickiego znacząco nazwany Doświadczyńskim.

Znamienny dla epoki etos racjonalistyczny dawał oręż w walce z „ciemnotą i fanatyzmem”, równocześnie jednak – przynajmniej w swojej najbardziej reprezentatywnej postaci – zalecał umiar w unowocześnianiu obyczajów i form życia społecznego. Dążąc do rozsądnego kompromisu zwalczał zarówno upartych tradycjonalistów, jak bezkrytycznych zwolenników nowości (karykaturalna postać fircyka). Ów rozsądny kompromis w sporach o wartość tradycji i nowoczesności reprezentuje jeden z głównych bohaterów Krasickiego, Pan Podstoli, nazywany trafnie „oświeconym Sarmatą”. Prowadzi on życie „szczęśliwego ziemianina” (motyw dobrze znany w literaturze staropolskiej), ale w jego nowoczesnym gospodarstwie, gdzie każdy szczegół został przemyślany, wszystkim wiedzie się dobrze – szczęśliwi są również chłopi. „Państwo” Pana Podstolego to przykład harmonii społecznej, osiągniętej dzięki umiejętnemu pogodzeniu egoizmu jednostki z dobrem ogółu. Przykład ten można interpretować jako próbę przystosowania do warunków polskich etycznych zasad utylitaryzmu. Propagowany wzorzec zdobywał sobie uznanie w pewnych kręgach społecznych, miał jednak przeciwników, głównie młodych wolnomyślicieli spod znaku wolteria- nizmu. Ich dziełem będzie literatura walcząca w sposób bezkompromisowy z obskurantyzmem i zacofaniem społecznym, a także – w ostatnich latach Rzeczypospolitej – poezja patriotyczna i rewolucyjna.

Leave a Reply