Postulat dostępności literatury

Postulat dostępności literatury dla jak najszerszego kręgu odbiorców wiązał się niewątpliwie z oświeceniową ideą szerzenia wiedzy, miał jednak źródło znacznie głębsze, bo w filozofii Rousseau. Przeciwko elitarności wysuwano postulat „lubej prostoty”, odnoszący się głównie do warstwy językowo-stylistycznej utworu. Sentymentalizm nie przyjął reguły trzech stylów, dla osiągnięcia swych celów musiał stworzyć styl nowy, oparty na języku mówionym (zwłaszcza w powieści). Wykluczał jednak słowa zbyt pospolite, a zwłaszcza „grube”. Niekiedy stosował stylizację gwarową (np. w sielankach), naśladował też śpiewność ludowego wiersza (np. liryka Karpińskiego). Panował pogląd, że tonacja uczuciowa zależy w dużym stopniu od prostoty języka i melodyjności wiersza.

Przedstawiając „człowieka czułego” literatura sentymentalna starała się zainteresować czytelników jego psychiką, a zwłaszcza sferą wrażeń i uczuć warunkujących określone reakcje i sposoby postępowania. Miejsce szczególnie ważne zajmowały przeżycia miłosne, decydujące zazwyczaj o losach bohaterów. Oprócz tego eksponowano uczucia rodzinne, przyjazne (motyw wiernego przyjaciela), humanitarne w wielu utworach dochodziły do głosu uczucia patriotyczne, czy wreszcie – religijne. Konflikty wewnętrzne bohaterów przebiegały najczęściej na płaszczyźnie przeciwstawienia tego, co pierwotne i naturalne, temu, co wtórne ‚i sztuczne (np. w sentymentalnej biografii: nieskalane dzieciństwo – „zepsutej” dojrzałości). „Naturalny” świat uczuć bohatera był przeciwstawiany temu, co stworzyła „zła.” cywilizacja, a więc uprzedzeniom stanowym, dworskiej obłudzie, miejskim obyczajom. Na analogicznej zasadzie miastu przeciwstawiano wieś, najczęściej swojską i upiększoną, a także złej teraźniejszości – „dawne dobre czasy”. Ostatnia antyteza miała szczególne uzasadnienie w sytuacji politycznej kraju.

Ideowe i artystyczne założenia sentymentalizmu znajdowały kształt konkretny we wszystkich rodzajach literackich, w’ poezji i prozie. Liryka była rodzajem z natury rzeczy bliskim człowiekowi o „czułym sercu”, ułatwiała wyrażanie indywidualnych, osobistych przeżyć jednostki. Warunkiem koniecznym była rezygnacja ze stylu wysokiego na rzecz sposobów wypowiedzi sugerujących naturalność i szczerość podmiotu lirycznego. Może to być zarówno intymne wyznanie, jak liryka pośrednia (np. z opisami przyrody), zawsze jednak wypowiedź sugeruje bliski kontakt z czytelnikiem. Dotyczy to liryki osobistej (głównie miłosnej), jak i podejmującej tematy ogólne, społeczno-patriotyczne czy religijne.

Leave a Reply