Postawa „sarmacka”

Skojarzenie starożytnego nazewnictwa „sarmackiego” z legendami o pochodzeniu Słowian, a także o rodowodzie Polaków wywodzonych aż spod wieży Babel kładło podwaliny pod mityczną genealogię narodową, najpierw dla przeciwstawienia się lub dla dorównania innym narodom europejskim wykazującym się starożytną dawnością, po wtóre dla objęcia jednym pojęciem quasi-narodowym rozlicznych narodowości wchodzących w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów (J. Maciejewski), po trzecie w końcu, aby w XVI i w XVII zwłaszcza stuleciu uświęcić niejako lub mitycznie umotywować pierwszorzędne znaczenie szlachty polskiej, która za potomków Sarmatów się uważała i wytworzyła swoistą kulturę zwaną sarmatyzmem.

Kultura ta, bardzo zróżnicowana, określiła jednak pewien wzorzec postaw (literacki obraz postaci), ewoluujący od końca wieku XVI (tj. od zdecydowanych sukcesów szlacheckiego ruchu dążącego do władzy politycznej w państwie) poprzez stulecie XVII aż do czasów oświecenia, zachowujący jednak charakterystyczną ideologię oraz formułujący pewne nakazy mody, obyczajowości i estetyki. Jedną z właściwości sarmatyzmu był synkretyzm, trudno więc wskazać na taki wzorzec postaci literackiej, który wcielałby wszystkie cechy. O wiele wyraziściej, bo w uproszczeniu zamierzonym i tendencyjnym, ukazywała taki model postawy „bojowa” literatura polskiego oświecenia, zwłaszcza o zacięciu publicystycznym, podkreślając, jak wiadomo, wsteczny i zgubny dla spraw publicznych tradycjonalizm graniczący z zacofaniem i z prowincjonalną ksenofobią.

Leave a Reply