Nadrzędną w programie „oświeconych”

Nadrzędną w programie „oświeconych” ideę racjonalizacji społeczeństwa konsekwentnie propagował „Monitor”, który w trzech początkowych rocznikach atakował śmiało ideologię sarmacką w różnych przejawach życia indywidualnego i zbiorowego. Wtedy właśnie ukształtowało się negatywne pojęcie Sarmaty, z którym wiązano wszelkie właściwie zło dawnej Polski,, zwłaszcza, zaś obskurantyzm, obsesyjną niechęć do nowości, pogardę dla cudzoziemców, polityczny anarchizm ukryty pod zasłoną „złotej, wolności”, fanatyzm religijny, przesądy stanowe i oby- czajowe, a nawet takie przywary, jak pijaństwo i rozrzutność.Ukierunkowanie ideowe nie przeszkadzało ośmieszaniu wad bardziej uniwersalnych, w tym „modnych obyczajów”, którymi chlubiły się damy modne oraz salonowi młodzieńcy, nazwani później fircykami. W satyrycznych obrazkach zajmują oni poczesne miejsce obok przeróżnych „Szarmanc-kich”, „Fanatyckich” czy „Bałamutowskich”. Dobrze przemyślany program edukacji społeczeństwa obejmował szerzenie najnowszych zdobyczy wiedzy, filozofii, ekonomii, nauk przyrodniczych zamieszczał „Monitor” eseje popularyzujące wiedzę o teatrze i formach literackich (satyra, bajka), poruszał różne kwestie życia kulturalnego. W myśl haseł mer- kantylizmu propagował przemysł i handel, zwalczając szlacheckie uprzedzenia do pracy w tych dziedzinach. Niejednokrotnie stwierdzał, że, praca chłopów decyduje o bogactwie Rzeczypospolitej. Podkreślał przy tym moralne walory ludzi z niższych stanów, ich uczciwość i pracowitość, które przeciwstawiał próżniactwu szlachty. Publicyści „Monitora^ starali się wzbudzić żywe zainteresowanie czytelników i pozyskać opinię publiczną. Urozmaicali formy publikacji (felieton, esej, list, diariusz, powiastka), stosowali środki komizmu, stwarzając niekiedy pozory lekkiego traktowania sprawy. Faktycznie przenika z roczników „Monitora!’ logika i siła argumentacji, co widać zwłaszcza w momentach polemicznych, w odpowiedziach na autentyczne lub fikcyjne listy czytelników, którzy protestowali przeciwko ośmieszaniu szlacheckich tradycji.

Leave a Reply