Brak mecenatu państwowego

Szczególnie aktualne stały się wówczas dwie idee, które będą przez całe stulecie niewoli organizowały świadomość zbiorową Polaków. Bliską poezji patriotycznej z ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej ideę czynu zbrojnego urzeczywistniały Legiony Dąbrowskiego, podczas gdy na ziemiach trzech zaborów rozpoczynała się inna walka – praca nad utrzymaniem i utrwaleniem polskości. Sposoby działania były podobne do przyjętych wcześniej w programie „naprawy społeczeństwa”, wynikały zresztą z tych samych założeń teoretycznych, z przeświadczenia o decy-dującej w tym procesie roli oświaty i kultury. Praktyczny sposób myślenia kazał ufać instytucjom życia kulturalnego, jako sprawdzonym już w walce z sarmatyzmem.

Brak mecenatu państwowego utrudniał realizację różnych zamysłów w dziedzinie kultury, pozostawał z natury rzeczy ograniczony mecenat pewnych dworów magnackich (Czartoryscy, Józef Maksymilian Ossoliński). Dzięki inicjatywie i energii jednostek (np. Stanisława Staszica, Tadeusza Czackiego), wspieranych przez znaczną część oświeconego społeczeństwa, udawało się te trudności pokonywać: we wszystkich zaborach powstawały placówki oświatowe, instytucje naukowe (Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie), wydawnictwa, biblioteki, teatry. Ośrodkiem o charakterze centralnym była nadal Warszawa, gdzie zresztą za czasów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego życie umysłowe rozwijało się w znacznie lepszych warunkach niż na ziemiach bezpośrednio włączonych do państw zaborczych. Wyrastały już jednak ośrodki na prowincjach, rywalizujące ze stolicą: Wilno, Krzemieniec (siedziba krótkotrwałego, ale zasłużonego Liceum), Lwów, Kraków, Poznań. Rozwijające się zależnie od lokalnych warunków, niekiedy wbrew polityce państw zaborczych, ośrodki te w latach swojej świetności promieniowały na cały obszar Polski. Miały czasopisma o zasięgu ogólnokrajowym, szkoły kształcące uczniów ze wszystkich zaborów (Uniwersytet Wileński, Liceum Krzemienieckie) czy też instytucje o charakterze centralnym, jak Biblioteka Ossolińskich we Lwowie. Regiony wnosiły do kultury ogólnopolskiej pewne odrębności, co stanie się szczególnie ważne w okresie przełomu romantycznego.

Kierunki artystyczne (architektura, sztuki plastyczne, muzyka). Kulturę artystyczną polskiego oświecenia znamionował pluralizm światopoglądów i tendencji estetycznych. Wprawdzie dominowały nurty kla- sycyzujące, jednak jeszcze na początku okresu stanisławowskiego wcale żywotny był barok, a przez cały okres – styl rokokowy. Wreszcie pod koniec XVIII wieku zaznaczyły się w sztuce wpływy estetyki sentymentalnej i preromantycznej.

Leave a Reply