Nauka

Starano się wykazać niezgodność Biblii

Starano się wykazać niezgodność Biblii z ustaleniami nauki dotyczyło to zwłaszcza rozumianej dosłownie biblijnej opowieści o stworzeniu świata. W historii szukano faktów kompromitujących organizacje kościelne i duchowieństwo. W gruncie rzeczy chodziło o zburzenie religijnego światopoglądu, w którym całokształt działań ludzkich był podporządkowany celom ostatecznym – Bogu i duszy. Tendencje najbardziej skrajne prowadziły do a t e i z m u, który znalazł oparcie w materialistycznym systemie La Mettriego, autora głośnego dzieła Człowiek maszyna (1748). Francuski lekarz szukał argumentów w anatomii i fizjologii, by dowieść, że dusza całkowicie zależy od ciała, sama zresztą jest ciałem. Koncepcja materializmu mechanistycznego była przedmiotem ożywionych dyskusji w salonach paryskich czy w kołach encyklopedystów, nie miała jednak zbyt wielu zwolenników.

Read the rest of this entry »

W okresie oświecenia

Ocena okresu. Literatura oświecenia rozwijała się w warunkach przełomu umysłowego, który doprowadził Jo zasadniczych i trwałych prze- obrażeń świadomości zbiorowej Polaków. W trudnej walce z opozycją wewnątrz kraju i interwencją sił obcych został przezwyciężony konserwatyzm szlachecki. Rzeczpospolita, nie tracąc swej tożsamości historycznej i kulturalnej, stała się krajem otwartym dla nowatorskiej myśli „wieku filozoficznego”. W przeciwieństwie do innych krajów – Anglii, Francji i Niemiec – oświecenie polskie nie stworzyło wielkich syste-mów filozoficznych wydaje się, że abstrakcyjnym ideom nie sprzyjał gorączkowy pośpiech ludzi zaprzątniętych przede wszystkim myślą racjonalnego ułożenia stosunków społecznych i politycznych oraz wychowania światłego człowieka. Stąd też w literaturze polskiego oświecenia dominuje myśl społeczna i pedagogiczna, wsparta praktycznymi propozycjami, a często też konkretnym działaniem. Nie spotykany gdzie indziej w takim nasileniu duch reformy dał Polsce najnowocześniejszy w ówczesnej Europie system oświatowy, dziełem wielkich reformatorów była idea „łagodnej rewolucji”, realizowana w uchwałach Sejmu Czteroletniego.

Read the rest of this entry »

W końcowych latach oświecenia

W końcowych latach oświecenia pojawiły się pierwsze na gruncie polskim powieści obyczajowe i obyczajowo-historyczne. Odmiana powieści obyczajowej nie miała jakiejś swoistej konstrukcji, mogła przybierać zarówno formę pamiętnika (Dwaj panowie Sieciechowie Niemcewicza), czy listów (np. Listy Elżbiety Rzeczyckiej Klementyny z Tańskich Hoff- manowej), jak też nowatorską narrację w trzeciej osobie (np. Pan Starosta Fryderyka Read the rest of this entry »

Wiek XIX

Wiek XIX przyniósł zarówno ilościowy wzrost powieści, jak rozwój dalszych jej odmian. Szczególnie żywe reakcje czytelników budziła powieść sentymentalna (tzw. czuła), ‚ dla której źródłem inspiracji były Nowa Heloiza Rousseau oraz Cierpienia młodego Wertera Goethego. Fabuła takiej powieści osnuta jest na dziejach „miłości dwojga kochanków”, trudnej i nieszczęśliwej, bo rozwijającej się wbrew ustalonemu porządkowi społecznemu (nierówność stanowa kochanków) i obyczajowemu (np.

Read the rest of this entry »

Przestrzeń i jej otchłanna nieskończoność

Tym bardziej nie dziwi czytelnika tekstów np. Mikołaja Sępa Sza- rzyńskiego, iż pojawiła się w nich jakby tęsknota za odnowionym i wyraziście sformułowanym systemem religijno-filozoficznym, wyrażona zresztą bardzo niejasno i niepewnie. Uderza mianowicie zagubienie podmiotu lirycznego w rzeczywistości, która wydaje się obca i niezrozumiała, paradoksalna i zaskakująca obserwatora swoją złożonością, a przede wszystkim nieskończonością.

Read the rest of this entry »

Sens świata

Przekonanie, że świat zewnętrzny i psychika ludzka przeniknięte są pierwiastkami uczuciowymi, nazywamy irracjonalizmem. Artysta musi dotrzeć poprzez to, co zewnętrzne i skończone (natura), do nieskończoności, poprzez objawy i znaki – do istoty: absolutu, Boga, ducha.

Sens świata uchwycić można bezpośrednio przez uczucie lub intuicję. Romantycy byli przekonani o niewystarczalności rozumu do zrozumienia innych oraz własnego „ja”. Manifestem intuicjonizmu w polskiej literaturze romantycznej były Ballady i romanse Mickiewicza, a szczególnie hasło „czucia i wiary” przeciwstawione „mędrca szkiełku i oku” w programowej balladzie Romantyczność.

Read the rest of this entry »