Author Archive

Działalność drugiego pokolenia romantyków

W drugim pokoleniu tworzą: Ludwik Sztyrmer, Józef Ignacy Kraszewski, Narcyza Żmichowska, Edward Dembowski, Ryszard Berwiń- ski, Cyprian Norwid, Teofil Lenartowicz, Ludwik Kondratowicz (Syrokomla), Kornel Ujejski – poeci urodzeni około roku 182,0. W malarstwie to pokolenie reprezentuje Henryk Rodakowski, w muzyce – Stanisław Moniuszko.

Działalność drugiego pokolenia romantyków również przeżywa się w latach pięćdziesiątych XIX stulecia, wstrząs pokoleniowy przyniosła jego uczestnikom tragedia represji paskiewiczowskich po powstaniu listopadowym i rozczarowanie polityczne, a zwłaszcza społeczne nie spełnioną Wiosną Ludów. Doprowadza to zrazu do ostrej krytyki romantyzmu i do pewnej defensywy tego kierunku podczas rozkwitu powieści i nasilenia nowych, realistycznych tendencji w literaturze, po czym na krótko przed powstaniem styczniowym (lata 1858-1863) występuje w zaborze austriackim tzw. pokolenie przedburzowców (Mieczysław Romanowski, Walery Łoziński, Józef Narzymski), nazywane też generacją 1860, zbuntowane przeciw pogłębiającemu się marazmowi oraz depresji kulturalnej i politycznej społeczeństwa. Pokolenie to zginie w czasie powstania lub po nim przejdzie na pozycje organicznikowskie, stale jednak będzie nurtowane owym wspólnym przeżyciem pokoleniowym.

Read the rest of this entry »

Barokowa teoria wartości

Barokowa teoria wartości odtworzyła więc hierarchiczny, neoplatoń- ski system wartości, znany w średniowiecznej scholastyce, na którego szczycie jako ostateczny cel i punkt dojścia mieściła się wartość absolutna – Absolut, czyli Bóg. Mniej jednak przejrzysta niż w średniowiecznym systemie religijno-filozoficznym była sytuacja człowieka, wyrwanego, jak pamiętamy, z Read the rest of this entry »

Arcydzieło romantyzmu polistopadowego

Forma powieści zawiera także inny postulat romantyzmu: łączenia pierwiastków sprzecznych – w tym wypadku analizy przeżyć własnych oraz emocji bohaterów – z obiektywną obserwacją społeczną. Ogólny postulat Brodzińskiego w stosunku do powieści wysunięty w uniwersy- teckich kursach estetyki na początku stulecia, by była „zwierciadłem wieku i narodu”, przekształca się teraz w konkretne żądanie realizmu hi- storyczno-obyczajowego i przedmiotowości w literaturze, w myśl innego, sławniejszego „zwierciadła przechadzającego się po gościńcu” z teorii powieści Stendhala.

Read the rest of this entry »

Starano się wykazać niezgodność Biblii

Starano się wykazać niezgodność Biblii z ustaleniami nauki dotyczyło to zwłaszcza rozumianej dosłownie biblijnej opowieści o stworzeniu świata. W historii szukano faktów kompromitujących organizacje kościelne i duchowieństwo. W gruncie rzeczy chodziło o zburzenie religijnego światopoglądu, w którym całokształt działań ludzkich był podporządkowany celom ostatecznym – Bogu i duszy. Tendencje najbardziej skrajne prowadziły do a t e i z m u, który znalazł oparcie w materialistycznym systemie La Mettriego, autora głośnego dzieła Człowiek maszyna (1748). Francuski lekarz szukał argumentów w anatomii i fizjologii, by dowieść, że dusza całkowicie zależy od ciała, sama zresztą jest ciałem. Koncepcja materializmu mechanistycznego była przedmiotem ożywionych dyskusji w salonach paryskich czy w kołach encyklopedystów, nie miała jednak zbyt wielu zwolenników.

Read the rest of this entry »

W okresie oświecenia

Ocena okresu. Literatura oświecenia rozwijała się w warunkach przełomu umysłowego, który doprowadził Jo zasadniczych i trwałych prze- obrażeń świadomości zbiorowej Polaków. W trudnej walce z opozycją wewnątrz kraju i interwencją sił obcych został przezwyciężony konserwatyzm szlachecki. Rzeczpospolita, nie tracąc swej tożsamości historycznej i kulturalnej, stała się krajem otwartym dla nowatorskiej myśli „wieku filozoficznego”. W przeciwieństwie do innych krajów – Anglii, Francji i Niemiec – oświecenie polskie nie stworzyło wielkich syste-mów filozoficznych wydaje się, że abstrakcyjnym ideom nie sprzyjał gorączkowy pośpiech ludzi zaprzątniętych przede wszystkim myślą racjonalnego ułożenia stosunków społecznych i politycznych oraz wychowania światłego człowieka. Stąd też w literaturze polskiego oświecenia dominuje myśl społeczna i pedagogiczna, wsparta praktycznymi propozycjami, a często też konkretnym działaniem. Nie spotykany gdzie indziej w takim nasileniu duch reformy dał Polsce najnowocześniejszy w ówczesnej Europie system oświatowy, dziełem wielkich reformatorów była idea „łagodnej rewolucji”, realizowana w uchwałach Sejmu Czteroletniego.

Read the rest of this entry »

W końcowych latach oświecenia

W końcowych latach oświecenia pojawiły się pierwsze na gruncie polskim powieści obyczajowe i obyczajowo-historyczne. Odmiana powieści obyczajowej nie miała jakiejś swoistej konstrukcji, mogła przybierać zarówno formę pamiętnika (Dwaj panowie Sieciechowie Niemcewicza), czy listów (np. Listy Elżbiety Rzeczyckiej Klementyny z Tańskich Hoff- manowej), jak też nowatorską narrację w trzeciej osobie (np. Pan Starosta Fryderyka Read the rest of this entry »