Arcydzieło romantyzmu polistopadowego

Forma powieści zawiera także inny postulat romantyzmu: łączenia pierwiastków sprzecznych – w tym wypadku analizy przeżyć własnych oraz emocji bohaterów – z obiektywną obserwacją społeczną. Ogólny postulat Brodzińskiego w stosunku do powieści wysunięty w uniwersy- teckich kursach estetyki na początku stulecia, by była „zwierciadłem wieku i narodu”, przekształca się teraz w konkretne żądanie realizmu hi- storyczno-obyczajowego i przedmiotowości w literaturze, w myśl innego, sławniejszego „zwierciadła przechadzającego się po gościńcu” z teorii powieści Stendhala.

Spór o powieść jest symptomatyczny także dla krytyki literackiej drugiej fazy romantyzmu krajowego. Idzie tu bowiem, zgodnie z nowym rozumieniem narodowości i historyczności, o spór postaw: radykalnej z tradycjonalistyczną. Walterskotowska wersja powieści historycznej jako zwrotu do dalekiej przeszłości i wydobycia jej kolorytu zmienia się w nowe pojęcia historyczności rozumianej także jako współczesne życie narodu i prowadzi do ogromnego rozkwitu powieści obyczajowej w randze i roli dotychczasowej powieści historycznej. Tradycjonalizm romantyczny odkryje w tym czasie inny gatunek prozatorski – gawędę i face- cjonistykę szlachecką (Pamiętniki Seweryna Soplicy Rzewuskiego), która wyraża sympatię twórców dla formy prostej, „nieliterackiej”, dosadnej i autentycznej, podobnie jak w wypadku pieśni żołnierskiej i.pamiętnika powstańczego. Inne cechy gawędy romantycznej: stylizacja językowa i „kostium” historyczny, ożywiają, z nostalgiczną emocją, miniony świat kultury sarmackiej, co będzie kontynuowała poezja Wincentego Pola (Mo- hort) i Władysława Syrokomli (Urodzony Jan Dęboróg).

Arcydzieło romantyzmu polistopadowego, Pan Tadeusz Mickiewicza, jest odosobnionym w tym okresie przykładem epopei narodowej. Ton literatury romantycznej nie był tonem epickim, skłaniał się wyraźnie ku formom liryki i dramatu. Pan Tadeusz zaspokaja zaznaczający się w literaturze polskiej od dawna głód epopei, związany z przeświadczeniem, że jest ona gatunkiem nobilitującym literacko naród. Pragnienie eposu narodowego było w okresie porozbiorowym związane z postulatem podtrzymywania duchowej egzystencji narodu przez poezję „będącą wyrazem jego pamięci – i woli przyszłego życia” (S. Pigoń).

Leave a Reply